فشارهای اجتماعی و نقش‌های جنسیتی چه اثری بر سلامت روان زنان دارند؟

 سلامت روان فقط نتیجه ویژگی های فردی یا عوامل زیستی نیست. شرایط خانواده، محیط کار، وضعیت اقتصادی، روابط اجتماعی، تجربه تبعیض و خشونت و هنجارهای فرهنگی نیز می توانند بر سلامت روان اثر بگذارند. سازمان جهانی بهداشت نیز تأکید می کند که عوامل فردی، خانوادگی، اجتماعی و ساختاری در کنار یکدیگر می توانند سلامت روان را تقویت یا تضعیف کنند.

$listItemNav$

در مورد زنان، نقش های جنسیتی و نابرابری های اجتماعی می توانند نوع و میزان مواجهه با بعضی از این فشارها را تغییر دهند. این به آن معنا نیست که همه زنان تجربه مشابهی دارند یا هر فشار اجتماعی الزاماً به اضطراب یا افسردگی منجر می شود. وضعیت اقتصادی، حمایت خانوادگی، شرایط شغلی، فرهنگ، تجربه خشونت، وضعیت جسمی و بسیاری عوامل دیگر در این میان نقش دارند.

نقش های جنسیتی چگونه می توانند به فشار روانی تبدیل شوند؟

نقش جنسیتی به مجموعه ای از انتظارها، رفتارها و مسئولیت هایی گفته می شود که یک جامعه با زن یا مرد بودن مرتبط می کند. این نقش ها میان جوامع مختلف یکسان نیستند و در طول زمان نیز تغییر می کنند. سازمان جهانی بهداشت تأکید می کند که هنجارها و روابط جنسیتی می توانند بر سلامت، میزان دسترسی به منابع و حتی امکان استفاده از خدمات سلامت اثر بگذارند.

مشکل زمانی ایجاد می شود که مجموعه ای از انتظارهای دشوار یا متناقض بر یک فرد تحمیل شود؛ برای مثال انتظار موفقیت شغلی در کنار مسئولیت اصلی مراقبت از خانه و خانواده، یا انتظار استقلال در کنار محدودیت برای تصمیم گیری.

فشار ناشی از چنین تعارض هایی ممکن است برای بعضی زنان با استرس مزمن، احساس ناکافی بودن یا تعارض میان نیازهای شخصی و انتظارات دیگران همراه شود. اما شدت این اثر به شرایط فرد و محیط او بستگی دارد و نمی توان یک الگوی واحد را به همه زنان تعمیم داد.

وقتی انتظارهای بیرونی به خودسانسوری تبدیل می شوند

یکی از مفاهیمی که در پژوهش های روان شناختی درباره زنان بررسی شده، «خودخاموش سازی» یا self-silencing است؛ یعنی فرد برای حفظ رابطه، جلوگیری از تعارض یا برآورده کردن انتظار دیگران، بعضی از نیازها، مخالفت ها یا احساسات خود را بیان نمی کند.

مرور پژوهش های این حوزه ارتباط خودخاموش سازی را با برخی پیامدهای سلامت روان بررسی کرده است. با این حال، این الگو ویژگی ذاتی زنان نیست و نباید آن را نتیجه اجتناب ناپذیر تربیت دختران دانست؛ محیط خانوادگی، فرهنگ، روابط قدرت و ویژگی های فردی همگی اهمیت دارند.

در زندگی روزمره، این مسئله ممکن است در رفتارهایی مانند دشواری در «نه» گفتن، اولویت دادن مداوم به نیاز دیگران یا احساس گناه هنگام استراحت و مراقبت از خود دیده شود. وجود یکی از این رفتارها به تنهایی نشانه اختلال روانی نیست، اما اگر الگویی مداوم باشد و باعث فرسودگی یا اختلال در زندگی شود، ارزش توجه دارد.

برای مطالعه دانشگاهی این موضوع در زمینه نقش زن، خانواده و روان شناسی زنان، می توانید مشخصات کتاب روان شناسی زن و خانواده را در ستابوک بررسی کنید.

بار مراقبتی و «کار ذهنی» نامرئی

مراقبت از فرزند، سالمند یا عضو بیمار خانواده، انجام امور خانه و برنامه ریزی مداوم برای نیازهای خانواده همگی بخشی از کار مراقبتی هستند. بخشی از این مسئولیت نیز قابل مشاهده نیست؛ برای مثال به خاطر سپردن کارهای اعضای خانواده، برنامه ریزی قرارها، پیگیری نیازهای کودکان یا مدیریت هماهنگی های روزانه.

یک مرور نظام مند درباره کار بدون دستمزد و سلامت روان نشان داد که در میان بزرگسالان شاغل، میزان بیشتر کار بدون دستمزد با سلامت روان نامطلوب تر در زنان ارتباط داشت و این ارتباط برای مردان کمتر مشهود بود. پژوهشگران در عین حال به ناهمگونی مطالعات و کیفیت پایین تا متوسط بخشی از شواهد اشاره کرده اند؛ بنابراین نمی توان گفت مسئولیت مراقبتی به خودی خود و در همه شرایط باعث اختلال روانی می شود.

میزان مسئولیت، امکان انتخاب، حمایت سایر اعضای خانواده، وضعیت اقتصادی و فرصت استراحت می توانند تجربه مراقبت را کاملاً تغییر دهند. تفاوت مهمی وجود دارد میان مراقبتی که همراه با حمایت و تقسیم مسئولیت است و شرایطی که یک نفر تقریباً تمام مسئولیت عملی و عاطفی خانواده را به تنهایی بر عهده دارد.

این موضوع در دوره بارداری و پس از آن نیز اهمیت ویژه ای پیدا می کند، زیرا عوامل جسمی، روان شناختی و اجتماعی هم زمان درگیر هستند. برای مطالعه تخصصی تر این دوره، صفحه کتاب «درسنامه سلامت روان زنان در دوران بارداری» در ستابوک موجود است.

تبعیض و خشونت از جدی ترین عوامل اجتماعی مؤثر بر سلامت روان اند

همه فشارهای اجتماعی در یک سطح قرار ندارند. میان انتظارهای فرهنگی آزاردهنده و تجربه خشونت یا کنترل گری تفاوت مهمی وجود دارد.

سازمان جهانی بهداشت رفتارهایی مانند آزار روان شناختی، کنترل گری، اجبار جنسی و خشونت جسمی توسط شریک عاطفی را در چارچوب خشونت شریک عاطفی بررسی می کند. این تجربه ها با پیامدهای مهمی از جمله افسردگی، اضطراب، اختلال استرس پس از سانحه، مشکلات خواب و افزایش خطر اقدام به خودکشی ارتباط دارند.

برآوردهای جهانی WHO که در سال ۲۰۲۵ بر اساس داده های سال ۲۰۲۳ منتشر شده اند نشان می دهد حدود ۳۲ درصد زنان در جهان در طول زندگی خود خشونت جسمی یا جنسی از سوی شریک عاطفی یا خشونت جنسی از سوی فردی غیر از شریک را تجربه کرده اند. این یک آمار جهانی است و میزان شیوع میان کشورها و مناطق تفاوت قابل توجهی دارد.

کنترل ارتباطات، تهدید، تحقیر یا بی اعتبارکردن مداوم نیز نباید صرفاً به عنوان «مشکل معمول رابطه» نادیده گرفته شود. در شرایطی که فرد در معرض خشونت یا تهدید قرار دارد، اولویت با ایمنی و دسترسی به حمایت مناسب است.

فشار ظاهر و شبکه های اجتماعی

فشار مربوط به ظاهر نیز می تواند بخشی از تجربه اجتماعی بعضی زنان باشد. مسئله فقط وجود معیارهای زیبایی نیست؛ مقایسه مداوم خود با تصاویر ایدئال سازی شده می تواند اهمیت بیشتری داشته باشد.

یک مرور نظام مند و متاآنالیز منتشرشده در سال ۲۰۲۵، پژوهش های سال های ۲۰۰۸ تا ۲۰۲۴ را بررسی کرده و میان مقایسه اجتماعی آنلاین و نگرانی درباره تصویر بدن ارتباط یافته است.

این یافته به معنای مضر بودن همه شبکه های اجتماعی یا تأثیر یکسان آن ها بر همه زنان نیست. نوع محتوای دنبال شده، نحوه استفاده، میزان مقایسه ظاهری و ویژگی های فردی اهمیت دارند. پژوهش های پیشین نیز نشان داده اند که محتوای ظاهر محور و مقایسه اجتماعی از عوامل مهم تر از صرفِ داشتن حساب شبکه اجتماعی هستند.

بنابراین بهتر است به جای این گزاره کلی که «شبکه های اجتماعی باعث کاهش اعتمادبه نفس زنان می شوند»، درباره نوع استفاده و نوع محتوایی صحبت کنیم که می تواند نگرانی درباره بدن و ظاهر را تشدید کند.

آیا زنان برای مشکلات سلامت روان دیرتر کمک می گیرند؟

نمی توان چنین حکم کلی داد.

در بسیاری از پژوهش هایی که زنان و مردان را مقایسه کرده اند، مردان کمتر از زنان از خدمات سلامت روان استفاده می کنند یا برای مشکلات روان شناختی کمک حرفه ای می گیرند. بنابراین عبارت «زنان معمولاً دیرتر کمک می گیرند» بدون تعیین کشور، گروه جمعیتی و شرایط مطالعه قابل دفاع نیست.

با این حال، این موضوع با وجود موانع اختصاصی زنان در بعضی محیط ها تناقضی ندارد. WHO گزارش می کند که محدودیت در تصمیم گیری، دسترسی مالی، رفت وآمد، نگرش های تبعیض آمیز و بعضی هنجارهای اجتماعی می توانند دسترسی زنان و دختران به اطلاعات و خدمات سلامت را محدود کنند.

به همین دلیل بهتر است به جای فرض کردن اینکه زنان ذاتاً یا عموماً دیرتر کمک می گیرند، پرسیده شود چه موانعی در محیط زندگی فرد مانع دریافت حمایت می شوند.

چه زمانی فشارهای اجتماعی دیگر فقط «استرس روزمره» نیستند؟

تجربه فشار یا خستگی در بعضی دوره های زندگی به تنهایی به معنی وجود اختلال روانی نیست. اهمیت موضوع زمانی بیشتر می شود که تغییرات روانی برای مدتی ادامه پیدا کنند و عملکرد روزانه، خواب، روابط، تحصیل یا کار فرد را مختل کنند.

سازمان جهانی بهداشت سلامت روان را فقط نبود بیماری نمی داند؛ توانایی کنار آمدن با فشارهای زندگی، کارکرد مناسب، یادگیری، کار و مشارکت در جامعه نیز بخشی از آن است.

اگر اضطراب، خلق پایین، خستگی روانی یا احساس درماندگی مداوم شده و بر زندگی روزمره اثر قابل توجهی گذاشته است، ارزیابی توسط متخصص سلامت روان می تواند کمک کننده باشد. اگر فرد در معرض خشونت، تهدید یا خطر فوری قرار دارد، موضوع صرفاً مدیریت استرس نیست و ایمنی باید در اولویت قرار گیرد.

کاهش فشار فقط مسئولیت خود زنان نیست

صحبت درباره سلامت روان زنان نباید به این نتیجه ختم شود که فرد باید صرفاً «مقاوم تر» شود.

اگر بخشی از فشار از تقسیم نابرابر مسئولیت های خانوادگی، محیط کاری نامناسب، تبعیض یا خشونت ناشی می شود، راه حل نیز فقط فردی نیست. تقسیم منصفانه تر مسئولیت های مراقبتی، امکان استراحت، حمایت اجتماعی، دسترسی به خدمات سلامت روان، محیط کاری سالم و کاهش تبعیض می توانند بخشی از شرایط مؤثر بر سلامت را تغییر دهند.

در سطح فردی نیز شناخت مرزهای شخصی، مطرح کردن نیازها، درخواست حمایت و پیگیری کمک حرفه ای در صورت ایجاد اختلال قابل توجه در زندگی می تواند مفید باشد. این اقدامات جایگزین اصلاح عوامل اجتماعی نیستند؛ بلکه بخشی از پاسخ در کنار تغییر محیط و حمایت اطرافیان محسوب می شوند.

جمع بندی

فشارهای اجتماعی و نقش های جنسیتی می توانند از مسیرهای مختلفی با سلامت روان زنان ارتباط پیدا کنند؛ از تقسیم نابرابر کار مراقبتی و تعارض نقش ها گرفته تا تبعیض، خشونت و فشار مربوط به ظاهر.

اما هیچ یک از این عوامل به تنهایی سرنوشت روانی فرد را تعیین نمی کنند و تجربه همه زنان نیز یکسان نیست. شرایط اقتصادی، حمایت خانوادگی و اجتماعی، محیط کار، سلامت جسمی، روابط و تجربه های شخصی در شدت اثر این فشارها نقش دارند.

نگاه دقیق تر به سلامت روان زنان یعنی مسئله را نه فقط در درون فرد، بلکه در رابطه میان فرد و محیط زندگی او ببینیم. در بسیاری از موارد، مراقبت بهتر از سلامت روان هم به حمایت فردی نیاز دارد و هم به تغییر شرایط اجتماعی ای که فشار را ایجاد یا تشدید می کنند.

منابع :

• World Health Organization (WHO) — Gender and Health
     https://www.who.int/health-topics/gender 
  برای توضیح نقش هنجارهای جنسیتی، تبعیض، نابرابری و موانع اجتماعی در سلامت زنان. WHO تأکید می کند جنسیت یک سازه اجتماعی است و نابرابری جنسیتی می تواند بر سلامت و دسترسی به خدمات اثر بگذارد. 
• World Health Organization (WHO) — Violence against Women
  برای بخش خشونت، کنترل گری و پیامدهای روانی خشونت علیه زنان. این منبع یکی از مهم ترین منابع رسمی برای ارتباط خشونت با افسردگی، اضطراب و سایر پیامدهای سلامت روان است. 
  https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/violence-against-women
• Ervin J, Taouk Y, Fleitas Alfonzo L, Hewitt B, King T. — Gender differences in the association between unpaid labour and mental health in employed adults: a systematic review. The Lancet Public Health, 2022;7(9):e775–e786.
  مرور نظام مند ۱۹ مطالعه با مجموع ۷۰٬۳۱۰ نفر؛ برای بخش بار مراقبتی و کار بدون دستمزد استفاده شد. یافته کلی این بود که بار بیشتر کار بدون دستمزد در زنان شاغل با سلامت روان نامطلوب تر ارتباط دارد، هرچند ناهمگونی مطالعات و محدودیت کیفیت شواهد نیز گزارش شده است.